Pakt Mekkański. Gwarancja bezpieczeństwa czy kolejny krok w stronę wielkiej wojny?
Nikt już raczej nie ma wątpliwości, że czas określany jako Pax Americana kończy się, a przynajmniej zanika ład światowy obowiązujący przez ostatnie 30 lat. Relacje międzypaństwowe stają się coraz bardziej napięte, na jaw wychodzą dawne urazy, animozje, a przede wszystkim dotychczas zakrywana amerykańskim dywanem rozbieżność interesów między poszczególnymi krajami.
Właściwie w każdym regionie świata tlą się obecnie jakieś konflikty. Nie inaczej jest na Bliskim Wschodzie, który to region wchodzi w okres silnej przebudowy regionalnego systemu bezpieczeństwa. Dotychczasowe gwarancje tracą część swojej wiarygodności, a konkurujące ośrodki siły starają się zabezpieczyć własne interesy, w efekcie czego państwa poszukują nowych sojuszników. Jednym z przejawów tego typu działań jest podpisanie w dniu 07 sierpnia 2026 roku tzw. Paktu Mekkańskiego.
Czy zawarty przez Arabię Saudyjską, Turcję i Pakistan traktat stanie się fundamentem stabilniejszego porządku? A może uruchomi mechanizm przypominający Europę sprzed wybuchu I wojny światowej?
Nowy sojusz na Bliskim Wschodzie
Zacznijmy od próby wyjaśnienia czym jest ów traktat. Faktem jest, że Arabia Saudyjska, Turcja i Pakistan zawarły porozumienie o wzajemnej obronie. Co ciekawe, treść przedmiotowego aktu przez długi czas była tajna. Utrzymywanie poza publicznym dostępem uzgodnień wzmogło komentarze określające ów pakt mianem „islamskiego NATO”. Porównanie to było z pewnością atrakcyjne medialnie, podnosiło rangę samego porozumienia, jednakże było nieco na wyrost.
NATO dysponuje rozbudowanymi strukturami politycznymi i wojskowymi, wspólnymi procedurami oraz wieloletnią praktyką współdziałania. W przypadku Paktu Mekkańskiego wiele kwestii dotyczących sposobu realizacji zobowiązań pozostaje niejawnych, a te upublicznione pozostają na razie niesprawdzonymi w działaniu deklaracjami. Dlatego też nie sposób oceniać na ten moment skuteczności zapisów. Nie zmienia to faktu, że potencjał trzech sygnatariuszy jest znaczący.
Arabia Saudyjska wnosi kapitał, zasoby energetyczne i strategiczne położenie. Turcja dysponuje rozwiniętym przemysłem obronnym, doświadczeniem operacyjnym oraz jedną z największych armii NATO. Pakistan posiada z kolei liczne siły zbrojne i broń jądrową.
Nie oznacza to jednak np. automatycznego objęcia Rijadu pakistańskim parasolem nuklearnym. Jak podkreślono w materiale kanału Good Times Bad Times[1], nie przedstawiono wystarczających podstaw do tak daleko idącego wniosku.
Co istotniejsze, każdy z sygnatariuszy inaczej definiuje swoje najważniejsze zagrożenia. Arabia Saudyjska koncentruje się na Iranie i bezpieczeństwie infrastruktury energetycznej. Turcja prowadzi wielokierunkową politykę regionalną, obejmującą Syrię, wschodnią część Morza Śródziemnego i rywalizację z Izraelem. Pakistan natomiast pozostaje w wieloletnim konflikcie z Indiami. Jednakże rozrysowując zakres owych interesów na mapie można by dostrzec, że nie zachodzą one na siebie promieniami. To zróżnicowanie może okazać się zarówno zaletą (łatwiej o osiągnięcie porozumienia), jak i największą słabością sojuszu. W sytuacji kryzysowej każdy z sygnatariuszy może bowiem inaczej oceniać wagę zagrożenia i zakres pomocy, jakiej powinien udzielić partnerowi.
Kryzys amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa i jego implikacje
Powstania i potencjalnego znaczenia Paktu Mekkańskiego nie sposób zrozumieć bez uwzględnienia zmian zachodzących w polityce Stanów Zjednoczonych. Przez dziesięciolecia Waszyngton pełnił funkcję najważniejszego zewnętrznego gwaranta bezpieczeństwa wielu państw Bliskiego Wschodu. Amerykańska obecność wojskowa, sprzedaż uzbrojenia oraz polityczne zobowiązania pozwalały regionalnym partnerom ograniczać ryzyko bezpośredniej konfrontacji z silniejszym przeciwnikiem.
Co więcej, już w maju 2025 roku, zaledwie kilka miesięcy po powrocie do Białego Domu, Donald Trump przedstawiał swoją wizytę w Arabii Saudyjskiej, Katarze i Zjednoczonych Emiratach Arabskich jako wielki sukces gospodarczy[1]. Administracja amerykańska ogłosiła wówczas wielomiliardowe kontrakty zbrojeniowe i deklaracje inwestycyjne, w tym pakiet uzbrojenia dla Arabii Saudyjskiej o wartości blisko 142 mld dolarów. Współpraca gospodarcza i militarna coraz wyraźniej splatała się z amerykańskimi gwarancjami bezpieczeństwa. Nie oznaczało to wprawdzie formalnej „sprzedaży” parasola ochronnego, ale pokazywało transakcyjny charakter polityki Trumpa wobec regionalnych partnerów.
Dziś wiarygodność USA w kwestii zapewnienia ochrony drastycznie osłabła. Raz, że sami Amerykanie kładą nacisk na konieczność wzmocnienia swoich sił w regionie Azji Południowo-Wschodniej. Coraz częściej pojawia się pytanie czy Stany Zjednoczone będą równie zdecydowane w obronie interesów swoich partnerów, gdy ich własne priorytety strategiczne przesuwają się w kierunku Indo-Pacyfiku?
Dwa, jak pokazał najnowszy epizod sagi wojennej z Iranem, obecność amerykańskich baz nie tylko nie odstrasza przeciwników, lecz wręcz odwrotnie – prowokuje do ataków. A Trump, nie przejmując się tym, eskaluje swoje oczekiwania wobec bliskowschodnich partnerów otwarcie domagając się od bogatych państw Zatoki Perskiej finansowej rekompensaty za amerykańską ochronę regionu.[2]
Nic więc dziwnego, że państwa te zaczęły rozglądać się za wzmocnieniem ochrony własnych interesów. Andrzej Talaga, w rozmowie w Kanale Otwartym[3], zwrócił uwagę na zjawisko, które sam określa mianem „reasekuracji”. Zgodnie z nim państwa niekoniecznie porzucają dotychczasowe sojusze, lecz poszukują dodatkowych gwarancji bezpieczeństwa – na wypadek, gdyby główny partner okazał się mniej wiarygodny, niż zakładano.
Przykładowo, dzięki zawarciu przedmiotowego paktu Arabia Saudyjska nie musi wybierać między Waszyngtonem a Ankarą. Może rozwijać współpracę z Turcją i Pakistanem, a jednocześnie utrzymywać strategiczne relacje ze Stanami Zjednoczonymi. Pakt Mekkański można zatem interpretować nie jako zerwanie z dotychczasowym porządkiem, lecz jako próbę zabezpieczenia się przed jego stopniowym osłabieniem.
Paradoks polega na tym, że im więcej państw zaczynie wątpić w trwałość istniejących gwarancji, tym szybciej – co naturalne – będą one tworzyć nowe bi- lub multilateralne porozumienia. A każde takie porozumienie zmienia kalkulacje pozostałych uczestników regionalnej rywalizacji.
Z pewnością byłoby nadużyciem zakładać, że powstanie nowego sojuszu musi prowadzić do wojny. Maksymilian Skrzypczak z kanału Układ Sił[1] przedstawia argument przemawiający za przeciwną interpretacją. Zgodnie z nią, z uwagi na fakt, iż Bliski Wschód od dawna cierpi na brak stabilnej, przewidywalnej architektury bezpieczeństwa, nawet ograniczone porozumienie wojskowe może zmniejszać niepewność, a współpraca choćby w zakresie obrony przeciwlotniczej, rozpoznania, szkolenia żołnierzy czy przemysłu zbrojeniowego może skuteczniej odstraszać potencjalnych agresorów.
Jeżeli dzięki tej współpracy Arabia Saudyjska zdołałaby uzyskać większą zdolność do obrony przed atakami rakietowymi i dronowymi, zmniejszyłaby się jej podatność na presję ze strony przeciwników. Z tego punktu widzenia Pakt Mekkański rzeczywiście mógłby stabilizować region.
Niemniej istnieje też druga strona medalu. Zwiększenie bezpieczeństwa własnego terytorium może bowiem uwolnić zasoby wojskowe i polityczne, które państwo przeznaczy na bardziej zdecydowane działania poza swoimi granicami. Co więcej, przeciwnicy mogą uznać, że nowy sojusz zagraża ich interesom i odpowiedzieć rozbudową własnych zdolności wojskowych. W ten sposób porozumienie mające zapewnić stabilność jednemu państwu może zwiększać niepewność pozostałych. Czy nie tak zadziałał mechanizm samonapędzającej się konfrontacji przed 1914 rokiem? O tym szerzej poniżej.
Widząc szerzej można już dostrzec zarys kształtujących się trzech bliskowschodnich konkurujących ośrodków polityczno-wojskowych. Pierwszy stanowią Arabia Saudyjska, Turcja i Pakistan, a więc państwa sygnatariusze naszego Paktu. Drugi skupia się wokół Izraela oraz coraz ściślej współpracujących z nim państw arabskich, przede wszystkim Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Trzecim pozostaje Iran i sieć powiązanych z nim organizacji zbrojnych.
Byłoby jednak błędem przedstawianie tych ośrodków jako trzech jednolitych lub wrogich sobie bloków. Turcja i Arabia Saudyjska nie zawsze mają zbieżne interesy. Pakistan nie jest zainteresowany angażowaniem się w każdy konflikt bliskowschodni, co pokazał choćby brak zdecydowanej reakcji na atak Huti na Rijad. Zjednoczone Emiraty Arabskie, mimo współpracy z Izraelem, jak również powiększającego się rozdźwięku z polityką Arabii Saudyjskiej, nie muszą popierać wszystkich jego działań.
Również Iran nie kontroluje w pełni decyzji wszystkich współpracujących z nim ugrupowań. Podczas gdy Arabia Saudyjska podejmowała próby dyplomatycznego ograniczenia konfliktu, jemeńscy Huti kontynuowali ataki na saudyjskie lotniska i instalacje naftowe. Co więcej, pojawiły się doniesienia, że Rijad był gotów przekazać ugrupowaniu nawet miliard dolarów za pośrednictwem Teheranu w zamian za zaprzestanie ataków. Informacji tej jednak oficjalnie nie potwierdzono.
Nie wiadomo też jak daleko poszczególne państwa byłyby gotowe posunąć się w obronie partnera, gdyby konflikt zagroził ich własnym interesom. A zacieśnianie sojuszy ma swoje wady – o rozpoczęciu wielkiego konfliktu nie zawsze decydują wyłącznie największe mocarstwa. Czasem inicjatywę przejmują mniejsi uczestnicy, a silniejsi zostają wciągnięci w konsekwencje ich działań.
Regionalna rzeczywistość jest zatem znacznie bardziej skomplikowana niż prosty podział na sojuszników i przeciwników. Właśnie dlatego niepokojące mogą być nie tyle same porozumienia, ile niejasność wzajemnych zobowiązań, a nakładanie kalek z historii upraszczających ogólny obraz jest błędem.
Izrael, Emiraty i Porozumienia Abrahamowe
Warto moim zdaniem chwilę zatrzymać się przy drugim z omawianych ośrodków, w którym znaczącą rolę odgrywa Izrael. Bez wątpienia jednym z najważniejszych procesów ostatnich lat była normalizacja stosunków między tym państwem a częścią państw arabskich, zapoczątkowana Porozumieniami Abrahamowymi w 2020 roku. Wówczas Zjednoczone Emiraty Arabskie i Bahrajn nawiązały oficjalne relacje z Izraelem, przełamując wieloletni model regionalnej dyplomacji i de facto sankcjonując kwestionowaną do tego czasu solidarnie przez większość krajów ościennych legitymizację jego miejsca w regionalnym porządku politycznym.
Jak pokazał czas, zapoczątkowana wówczas współpraca gospodarcza, technologiczna i związana z bezpieczeństwem stworzyła podstawy nowego układu interesów, a szczególną rolę w tym procesie odegrały ZEA.
Przez lata Abu Zabi i Rijad postrzegano jako bliskich partnerów. Niemniej oba państwa konkurują o wpływy gospodarcze i polityczne w regionie. A fakt, iż ich interesy w Jemenie, Sudanie i Rogu Afryki nie zawsze pozostawały zbieżne, powodował coraz większe tarcia. Dodatkowo, jak wynika ze wspomnianego wyżej raportu kanału Good Times Bad Times, rosnące zbliżenie Arabii Saudyjskiej z Turcją może dodatkowo komplikować stosunki z Emiratami.
Czy zatem Abu Zabi odpowie dalszym zacieśnianiem współpracy z Izraelem? Nie trzeba nawet formalnego sojuszu wojskowego. Wystarczy rozwój współpracy wywiadowczej, technologicznej, obrony przeciwrakietowej czy koordynacji politycznej. Wówczas Pakt Mekkański mógłby stać się impulsem do powstania regionalnej przeciwwagi, nawet jeśli jego sygnatariusze nie mieliby takich intencji.
Państwa, które będą musiały dokonać wyboru
Szczególnie trudna może okazać się sytuacja państw próbujących zachować równowagę między konkurującymi ośrodkami. Jednym z najważniejszych przykładów jest Egipt, który dysponuje znaczącym potencjałem wojskowym, kontroluje Kanał Sueski i odgrywa istotną rolę w polityce arabskiej, niemniej jest za słaby, by skupić wokół siebie inne kraje i stworzyć alternatywny ośrodek polityczny.
Wedle doniesień z raportu GTBT, Kair uczestniczył w rozmowach poprzedzających powstanie Paktu Mekkańskiego, lecz nie zdecydował się na przystąpienie do porozumienia. Jest to zachowanie zrozumiałe. Egipt utrzymuje relacje z Arabią Saudyjską, współpracuje ze Stanami Zjednoczonymi i posiada obowiązujący od lat traktat pokojowy z Izraelem. Jednocześnie musi uwzględniać własne interesy gospodarcze i bezpieczeństwo granic.
Podobnie skomplikowana jest pozycja Jordanii, która współpracuje z Zachodem, utrzymuje pokój z Izraelem, ale pozostaje, co zrozumiałe, silnie związana z arabskim otoczeniem politycznym. Katar z kolei od lat prowadzi wielokierunkową dyplomację, utrzymując kontakty z państwami pozostającymi często po przeciwnych stronach konfliktów. Oman tradycyjnie odgrywa rolę pośrednika, zaś Kuwejt stara się unikać nadmiernego angażowania w regionalne spory.
Szczególnie narażone na skutki rywalizacji silniejszych sąsiadów pozostają objęte do niedawna działaniami wojennymi Syria i Irak. Nawet jeśli ich władze nie będą zainteresowane udziałem w konflikcie, słabość odradzających się powoli mechanizmów obronnych, jak również obecność różnych formacji zbrojnych i zewnętrznych wpływów może uczynić z ich terytoriów obszary pośredniej konfrontacji. Zwłaszcza, że gdyby rozrysować wzajemne sieci powiązań, państwa te znalazłyby się centralnie w środku mapy.
Każde ze wspomnianych powyżej państw znajduje się na innym etapie rozwoju. Niemniej w razie eskalacji między wielkimi graczami w regionie, przestrzeń do zachowania neutralności może się stopniowo kurczyć.
Europa przed 1914 rokiem
Wspomniałem już, iż historia zna sytuacje, w której państwa zawierały sojusze w przekonaniu, że zwiększą w ten sposób swoje bezpieczeństwo. Przed wybuchem I wojny światowej Europa została podzielona między Trójprzymierze i Trójporozumienie, których członkowie, podobnie jak w omawianym powyżej układzie bliskowschodnim, pozostawali ze sobą w sojuszu nie zawsze mając wspólne granice. Co więcej, również wtedy każdy z uczestników tych układów miał własne interesy, obawy i ambicje. W swoim założeniu oba porozumienia miały przede wszystkim odstraszać potencjalnych przeciwników i zapewniać pomoc w przypadku zagrożenia.
Jednak w miarę narastania napięć powstała sieć zobowiązań, która ograniczała swobodę politycznego manewru. Zamach w Sarajewie, choć z pewnością spektakularny, nie musiał prowadzić do wojny światowej. Dopiero kolejne decyzje polityczne, mobilizacje i błędne kalkulacje doprowadziły do konfliktu obejmującego znaczną część Europy.
Oczywiście, współczesny Bliski Wschód nie jest i nie musi stać się kopią Europy z 1914 roku. Przede wszystkim omawiane na początku tekstu porozumienia są – według stanu na dziś – mniej sformalizowane, państwa częściej balansują między partnerami, a broń nuklearna wprowadza zupełnie inny poziom ryzyka. Zauważalne jednak jest niepokojące podobieństwo samonapędzających się mechanizmów. Zgodnie z nimi państwa mogą podejmować działania, które z ich własnej perspektywy wydają się racjonalne i defensywne, lecz przez przeciwników są postrzegane jako przygotowanie do agresji. A to stwarza klasyczny dylemat bezpieczeństwa.
Jak mogłaby rozpocząć się regionalna lawina?
Popuśćmy wodze fantazji i wyobraźmy sobie kolejną eskalację konfliktu izraelsko-irańskiego. Gdy tylko doszłoby w nim do wymiany uderzeń, powiązani z Iranem Huti, chcąc wywrzeć ciśnienie na państwa regionu, by pohamowały zapędy Tel-Awiwu, automatycznie nasililiby ataki na infrastrukturę energetyczną i transportową m. in. Arabii Saudyjskiej. Rijad, który już dziś odczuwa skutki działań jemeńskiej bojówki, zgodnie z zawartym traktatem z Mekki, oczekiwałby wsparcia od Turcji lub Pakistanu i otwarcie o nie wystąpił.
Ankara stanęłaby wówczas przed decyzją czy ograniczyć wsparcie do dostaw uzbrojenia i pomocy technicznej, czy też niezbędne stanie się zaangażowanie własnych sił zbrojnych. Islamabad musiałby z kolei rozstrzygnąć czy zobowiązania sojusznicze należycie uzasadniałyby ryzyko wciągnięcia go w konflikt odległy od jego podstawowych priorytetów strategicznych.
Jednocześnie Izrael i współpracujące z nim w dziedzinie bezpieczeństwa państwa nie pozostałyby bierne i podjęły własne działania. Iran mógłby zinterpretować je jako zagrożenie i odpowiedzieć kolejnymi eskalującymi posunięciami.
Oczywiście, wszystkie strony mogłyby deklarować, że ich celem jest wyłącznie obrona. Problem polega na tym, że każda kolejna decyzja zmieniałaby sytuację pozostałych uczestników konfliktu. Państwo, które nie odpowie na atak, ryzykuje bowiem utratę wiarygodności. Państwo, które odpowie zbyt zdecydowanie, może sprowokować dalszą eskalację. Z kolei sojusznik, który odmówi pomocy, podważy sens zawartego porozumienia. W takim układzie nawet przywódcy zainteresowani uniknięciem wojny mogliby znaleźć się pod presją wydarzeń, których nie byliby już w stanie kontrolować.
Między odstraszaniem a eskalacją
Nie oznacza to, że Pakt Mekkański musi stać się początkiem wielkiej wojny. Równie prawdopodobne jest, że zwiększy zdolności obronne swoich sygnatariuszy, ograniczy ryzyko jednostronnej agresji i stworzy nowe kanały współpracy politycznej, co pozwoli uspokoić nerwowe nastroje lub bojowe zapędy niektórych przywódców.
Wiele zależy od tego, czy państwa regionu będą traktowały nowe porozumienia jako instrument odstraszania czy też raczej jako zachętę do bardziej konfrontacyjnej polityki.
Znaczenie będzie miała także postawa Stanów Zjednoczonych. Jeżeli Waszyngton pozostanie wiarygodnym partnerem i będzie aktywnie ograniczał regionalne napięcia, nowe sojusze mogą uzupełniać istniejący system bezpieczeństwa.
Jeśli jednak kryzys zaufania do amerykańskich gwarancji będzie się pogłębiał, regionalni gracze mogą coraz częściej próbować samodzielnie równoważyć zagrożenia. A wtedy wzrośnie znaczenie lokalnych rywalizacji, historycznych antagonizmów i niejasnych zobowiązań sojuszniczych.
Największym niebezpieczeństwem nie jest bowiem sytuacja, w której wszystkie państwa pragną wojny. Znacznie groźniejsza może być taka, w której żadne z nich wojny nie chce, lecz każde podejmuje działania zwiększające prawdopodobieństwo jej wybuchu.
Historia Europy sprzed 1914 roku przypomina, że wielkie konflikty nie zawsze są rezultatem jednego, starannie przygotowanego planu. Czasami rozpoczynają się od serii kryzysów, błędnych ocen i decyzji podejmowanych pod presją. Pojedyncze kamyki zaczynają się osuwać. Każdy z osobna wydaje się niegroźny. Problem pojawia się wtedy, gdy uruchamiają lawinę, nad którą nikt nie potrafi już zapanować.
Pytanie nie brzmi zatem wyłącznie, czy Pakt Mekkański zwiększy bezpieczeństwo Arabii Saudyjskiej, Turcji i Pakistanu. Ważniejsze jest to, czy zwiększy bezpieczeństwo całego Bliskiego Wschodu.
P.S. Wybory, polityczne porażki i widmo nowej eskalacji
W trakcie przygotowywania niniejszego tekstu zakończyły się dwa niezwykle istotne wydarzenia polityczne: wybory parlamentarne w Izraelu oraz wybory do Kongresu Stanów Zjednoczonych. Ich rezultaty mogą mieć konsekwencje wykraczające daleko poza politykę wewnętrzną obu państw. W szczególności mogą wpłynąć na dalszy przebieg konfliktu na Bliskim Wschodzie.
Dla Benjamina Netanjahu utrata parlamentarnej większości oznacza poważne zagrożenie dla politycznej przyszłości. Ewentualna utrata władzy może również ponownie wystawić izraelskiego premiera na konsekwencje prowadzonych przeciwko niemu postępowań. W tej sytuacji zaostrzenie konfliktu regionalnego mogłoby stać się narzędziem politycznym: sposobem na konsolidację własnego elektoratu, przesunięcie uwagi społeczeństwa na kwestie bezpieczeństwa i przedstawienie zmiany przywództwa jako zagrożenia dla państwa.
Donald Trump znalazł się w odmiennej, lecz również trudnej sytuacji. Utrata przez Republikanów kontroli nad Kongresem oznaczałaby ograniczenie jego swobody politycznej oraz zwiększenie presji ze strony Demokratów. Jednocześnie polityka zagraniczna pozostaje obszarem, w którym amerykański prezydent dysponuje znaczną samodzielnością. Można zatem rozważać scenariusz, w którym administracja Trumpa, próbując odzyskać inicjatywę polityczną i odbudować wizerunek skutecznego przywództwa, zdecyduje się na bardziej zdecydowane działania wobec Iranu.
W ten sposób interesy polityczne obu przywódców mogłyby ponownie się spotkać. Dla Netanjahu eskalacja oznaczałaby możliwość przedłużenia politycznej mobilizacji wokół bezpieczeństwa Izraela. Dla Trumpa — okazję do wykazania zdecydowania na arenie międzynarodowej i odwrócenia uwagi od problemów krajowych.
Jednak najgroźniejszy mechanizm eskalacyjny może znajdować się zupełnie gdzie indziej. Na terytorium Arabii Saudyjskiej stacjonują bowiem pakistańscy żołnierze, których obecność jest jednym z praktycznych wymiarów współpracy obronnej Rijadu i Islamabadu. W przypadku dalszego zaostrzenia konfliktu z Iranem lub jemeńskimi Huti właśnie ten kontyngent może odegrać rolę niezamierzonego zapalnika regionalnej wojny.
Wyobraźmy sobie kolejny atak rakietowy na saudyjską infrastrukturę wojskową lub energetyczną, w którym giną pakistańscy żołnierze. Islamabad, dotychczas starający się ograniczać swoje zaangażowanie do działań defensywnych, znalazłby się pod ogromną presją polityczną i społeczną. Śmierć własnych obywateli w mundurach, szczególnie w państwie objętym zobowiązaniami sojuszniczymi, zasadniczo zmieniłaby charakter pakistańskiego uczestnictwa w konflikcie. Odpowiedź militarna stałaby się znacznie bardziej prawdopodobna, a wraz z nią pojawiłoby się ryzyko bezpośredniego starcia Pakistanu z Iranem lub jego regionalnymi sojusznikami.
W tym miejscu wracamy do przedstawionej wcześniej analogii z Europą sprzed 1914 roku. Wówczas również wystarczył pojedynczy incydent, by uruchomić mechanizm zobowiązań sojuszniczych, politycznych kalkulacji i działań odwetowych.
Wyniki wyborów w Izraelu i Stanach Zjednoczonych, w połączeniu z obecnością pakistańskich wojsk w Arabii Saudyjskiej, dodają do opisanego scenariusza dwa kolejne czynniki ryzyka: wewnętrzną presję polityczną na przywódców oraz możliwość bezpośredniego wciągnięcia kolejnego państwa w konflikt. Tym samym mechanizm, który jeszcze niedawno rozważaliśmy przede wszystkim teoretycznie, zyskuje kolejne potencjalne punkty zapalne.
Skomentuj